Opinie

Redelijkheid als basis voor een open samenleving - door Christophe Andrades

Kritiek op de multiculturele samenleving is de laatste jaren uitgegroeid tot een prerogatief van rechts. Dat is een kwalijke ontwikkeling. Wanneer we kritiek op de multiculturele samenleving overlaten aan populistische, nationalistische en racistische denkers en politici zijn we nog verder weg van huis. Op deze manier wordt immers niet alleen het idee van de multiculturele samenleving bekritiseerd maar komen ook vrijzinnige idealen zoals pluralisme, individualisme en vrijheid onder vuur te liggen. Rechtse denkers en politici parasiteren op de mislukking van de multiculturele samenleving om belangrijke verworvenheden van de moderniteit ter discussie te stellen en te vervangen door een maatschappijvisie gebaseerd op angst.

Velen hebben er de laatste jaren op gewezen dat multiculturalisme heeft gezorgd voor de opkomst van religieus fundamentalisme. Bruce Brawer, een Amerikaanse journalist die gedurende jaren in Nederland verbleef, omdat hij zich niet thuis voelde in een maatschappij gekenmerkt door homofobie gebaseerd op conservatieve en religieuze denkbeelden, beweert in een spraakmakend boek dat Europa zich de afgelopen jaren in slaap heeft laten wiegen door zijn excessieve nadruk op tolerantie en verdraagzaamheid ten aanzien van etnische minderheden door radicale en fundamentalistische moslims die nu klaar staan om ons continent over te nemen en te islamiseren. Een overdreven analyse? Ja. Terroristische aanslagen hebben aangetoond dat er binnen de westerse samenleving elementen aanwezig zijn die een bedreiging vormen voor onze open samenleving. En dat er mensen zijn die religie gebruiken als onderdrukkingsmiddel voor het onder de knoet houden van hun eigen vrouwen of voor het prediken van haat en afkeer ten aanzien van de westerse samenleving. Maar moeten we bijgevolg spreken van een islamisering van Europa of een tsunami van radicale moslims die aan de poorten van ons westerse paradijs staan om ons continent driehonderd jaar terug te werpen in de tijd? Natuurlijk niet. Laten we niet vergeten dat de populatie moslims in Europa volgens de meest ruime schattingen varieert tussen 15 en 20 miljoen. Dat is geen gering aantal, een tsunami is het echter ook niet.

Bovendien hebben erkende wetenschappers zoals de sociologe Jytte Klausen en de Franse socioloog en historicus Gilles Kepel via onderzoek aangetoond dat een grote meerderheid van moslims woonachtig in Europa afkerig staat ten aanzien van fundamentalistische interpretaties en belijdenissen van de islam. Veel moslims en moslima's zijn wel degelijk bereid om de liberale principes van onze democratie te omarmen. In tegenstelling tot wat velen beweren hebben zij geen nood aan een Verlichting die hen verlost van de ketens van onwetendheid en geloof, maar aan een progressieve maatschappijvisie die omgaat met culturele diversiteit en pluralisme zonder te vervallen in de fouten van het multiculturalisme. Maar geheel ongegrond is de analyse van rechts ook weer niet. Doordat de multiculturele samenleving lang heeft nagelaten om fundamentalisme effectief te bestrijden werd de deur wagenwijd opengezet voor onheilsprofeten zoals Bawer, die die alle moslims proberen te beschrijven als achterlijk en barbaars en daarmee ook de deugdzaamheid van pluralisme en individualisme onder de mat wegvegen.

Problematisch aan het soort analyses als die van rechts is echter niet alleen een overdrijving van het gevaar van moslims binnen de grenzen van Europa. Bijna even zorgwekkend, en rechtstreeks ermee samenhangend, zijn de implicaties van hun denken op de inrichting van de samenleving en de bestaande politieke cultuur. Het alternatief dat zij aanbieden voor het mislukte multiculturalisme kan het beste beschreven als een persoonlijke veiligheidsstaat. Ze brengen met hun doemscenario's een politieke cultuur teweeg van wantrouwen en angst. Een persoonlijke veiligheidsstaat is er één die bang is voor diversiteit en het vreemde, en als reactie op deze angst een beroep doet op excessieve veiligheidsmaatregelen. Iedereen die regelmatig een krant openslaat ziet tal van sporen van de veiligheidsstaat opduiken. Steeds meer beleidsmakers belijden een zogenaamd zero-tolerance strafbeleid dat geen enkele misdaad onbestraft laat. Gevangenisstraffen voor alle soorten misdadigers moeten worden verhoogd, voorwaardelijke invrijheidsstelling kan best worden afgeschaft, hangjongeren moeten verdwijnen uit het straatbeeld en ga zo maar door. Binnen het angstklimaat in het post 9/11-tijdperk is er weinig ruimte voor nuance. Burgerlijke vrijheiden moeten wijken voor rigoureuze maatregelen ingevoerd om subjectieve angstgevoelens te temperen. Denken we maar aan de Amerikaanse Patriot Act en vergelijkbare anti-terreurmaatregelen ingevoerd door Tony Blair in Groot-Brittannië.

Etnische minderheden, jonge delinquenten, snelheidsovertreders, financiële fraudeurs: alle gevaren worden op één hoop gegooid en komen aan de oppervlakte in de vorm van een veelomvattende existentiële angst onder de burgers. Het is deze existentiële angst die door conservatieve en rechtse denkers en politici wordt misbruikt voor het bestrijden van verlichte idealen zoals pluralisme en individualisme. Immers, de enige middelen om angst helemaal te verbannen zijn radicaal. Ze impliceren een totale onderdrukking of uitroeiing van verschil en een afschaffing van individuele vrijheid. Dit fenomeen valt goed waar te nemen bij de zogenaamde gated communities, leefgemeenschappen waarin mensen zich terugtrekken achter hoge muren, bewakingscamera's en veiligheidssystemen om zich af te schermen van de gevaarlijke buitenwereld. Binnen de gated communities is de veiligheid absoluut. De prijs die er voor moet worden betaald is dat mensen zich afscheiden van het vreemde en contact met alles dat ze niet kennen tot een strikt minimum herleiden.

Wat impliceert het bovenstaande nu voor vrijzinnige denkers? Ten eerste is het duidelijk dat er door de mislukking van de multiculturele samenleving een vacuüm is ontstaan in het intellectuele landschap. Volgens rechtse denkers allerhande heeft het linkse maatschappijbeeld met betrekking tot culturele diversiteit en maatschappelijke integratie gefaald. Hun alternatief is de persoonlijke veiligheidsstaat, al dan niet gebaseerd op religieuze principes, en vormt een bedreiging voor individuele vrijheid en pluralisme. De open samenleving tout court komt op middellange termijn onder vuur te liggen. Ten tweede is het duidelijk dat er moet worden nagedacht over een alternatief voor de multiculturele samenleving dat uit het vaarwater blijft van het rechtse discours dat parasiteert op angst. Zonder een geloofwaardig alternatief voor de multiculturele samenleving zullen de rechtse krachten in het westerse politieke landschap de komende jaren alleen maar aan kracht winnen. De vraag is dus of we in de toekomst willen leven in een persoonlijk veiligheidsstaat, denk aan de totalitaire regimes van weleer, of in een open samenleving waarin we vrij zijn om ons leven zelf vorm te geven.

Een belangrijk punt daarbij is het besef dat de belangrijkste verworvenheden van de Verlichting, individuele vrijheid en de kracht van de rede, als leidraad kunnen dienen om vreedzaam samenleven in een wereld gekenmerkt door diversiteit. Westerse samenlevingen zijn sinds de Verlichting ideaaltypisch gebaseerd op het principe van redelijkheid. Hieronder wordt verstaan dat ieder individu in de publieke sfeer zijn gedrag moet kunnen rechtvaardigen. Enkel redelijke argumenten zijn aanvaardbaar binnen een open samenleving. Een belangrijke tekortkoming van het multiculturalisme is dat het principe van redelijkheid wordt ondermijnd. Omdat het toestaat dat mensen een beroep kunnen doen op het argument 'zo gebeurt het binnen mijn cultuur' om tolerantie af te dwingen, ondermijnt het rechtstreeks het principe van redelijkheid. Dat principe impliceert juist dat cultuur niet meer kan worden aangehaald als rechtvaardiging voor een bepaalde gedraging. Het is binnen een open samenleving onaanvaardbaar dat iemand vrouwenbesnijdenis propageert op basis van het argument dat 'dat nu eenmaal behoort tot de gebruiken van de cultuur waarvan hij of zij lid is'.

Velen hebben de laatste jaren een onderscheid proberen te maken tussen multiculturalisme en relativisme. Het is mijn mening dat deze onderneming is mislukt vanwege het feit dat het principe van redelijkheid binnen een multiculturele samenleving zo goed als onhoudbaar is. Redelijkheid is een kenmerk van individuen niet van culturen. Pluralisme is alleen leefbaar binnen een samenleving bestaande uit redelijke individuen die bereid zijn om rationeel met elkaar in debat te gaan. Een pluralistische samenleving gebaseerd op het principe van redelijkheid leidt tot een overlappende consensus die het mogelijk maakt om met elkaar samen te leven zonder de eis dat iedereen assimileert tot één monocultureel geheel. Het bereiken en het onderhouden van die overlappende consensus is geen simpele onderneming. Het vergt een autonome samenleving die zichzelf voortdurend ter discussie durft te stellen. Vanuit het idee dat ieder individu soeverein is over zijn eigen leven.

Een mooi beginpunt voor het bedenken van een vrijzinnig alternatief voor de multiculturele samenleving is een benadrukking van het belang van redelijkheid als leidende principe in de publieke sfeer. Het multiculturalisme heeft ons te ver afgeleid van enkele basisbeginselen van de moderne tijd. Volgens Amartya Sen kunnen en mogen culturen alleen maar belangrijk zijn voor individuen binnen het streven naar hun persoonlijke ontwikkeling. Het individu mag nooit onderschikt worden gesteld aan een groter geheel. De open samenleving moet worden gefundeerd op rationeel denkende individuen en niet op culturele gemeenschappen. Dit betekent geenszins dat cultuur geen rol kan spelen binnen het leven van een individu, integendeel. Omdat het redelijke individu in staat is om tegelijkertijd van verschillende culturen zowel de deugdzaamheden te omarmen als om de excessen en onredelijkheden te verwerpen is hij of zij de enige hoop voor de toekomst van de open samenleving. Voor redelijke individuen is er geen enkele reden om bang te zijn van de islam of welke andere religie of levensstijl dan ook.

Christophe Andrades
docent politieke filosofie en politieke geschiedenis aan de Universiteit van Maastricht

(11 oktober 2008)